Şaşılık nedir sorusu, gözlerinde kayma fark eden ailelerin en çok merak ettiği konulardan biridir. Şaşılık, iki gözün aynı anda aynı noktaya hizalanamaması, yani birlikte çalışamamasıdır. Bir göz düz bakarken diğeri içe, dışa, yukarı ya da aşağı kayabilir; bazı durumlarda kayma her iki gözde birden görülür. Toplumda yaklaşık %4 oranında görülür ve kız ile erkek çocuklarda benzer sıklıktadır. Bu yazıda şaşılık nedir, belirtileri nelerdir, risk faktörleri ve teşhisi ile ilgili detaylar yer almaktadır.
Şaşılık nedir?
Her gözü çevreleyen altı adet göz dışı kas, gözleri bir ekip gibi birlikte hareket ettirir; bu sayede iki göz aynı nesneye odaklanır. Bu kaslardan birinde ya da birkaçında kuvvet azlığı veya fazlalığı olduğunda gözler aynı hizada duramaz ve şaşılık ortaya çıkar. Çoğu zaman sorun kasın gücüyle değil, kasın kontrolüyle ilgilidir.
Gözler farklı yönlere baktığında beyne her gözden ayrı bir görüntü gider ve bu durum beyni zorlar. Çocuklarda beyin, kayan gözden gelen görüntüyü zamanla bastırmayı öğrenebilir; bu da o gözde görme geriliğine, yani göz tembelliğine (ambliyopi) yol açabilir. Bazen de önce göz tembelliği gelişir ve şaşılığa neden olur. Kayma, sebebine göre sürekli ya da zaman zaman ortaya çıkan (geçici) biçimde olabilir.
Şaşılık belirtileri nelerdir?
Şaşılığın en belirgin belirtisi gözlerdeki paralelliğin kaybolması, yani gözlerin farklı yönlere bakmasıdır. Çocuklarda sık görülen belirtiler şunlardır:
- Gözlerde kayma ve paralelliğin kaybolması
- Çift görme veya bulanık görme
- Derinlik hissinin (üç boyutlu görmenin) azalması
- Baş ya da yüzün bir tarafa dönük tutulması, çenenin kalkık olması
- Işıklı ortamda veya uzağa bakarken bir gözün kapatılması
- Göz veya baş ağrısı
Erişkinlerde ise ileri yaşta ortaya çıkan şaşılığın en sık belirtisi çift görmedir. Buna göz çevresinde ağrı, baş ağrısı ve başı sürekli eğik tutma eşlik edebilir. Dışa kayması olan çocuk ve erişkinler, güneş ışığı altında sıklıkla tek gözünü kapatmayı tercih eder.
Şaşılık nedir ve neden olur, risk faktörleri nelerdir?
Şaşılığı olan çocukların çoğunda kesin neden bilinmez; bu vakaların yarısından fazlasında sorun doğumda ya da doğumdan kısa süre sonra vardır ve buna doğuştan şaşılık denir. Bazı durumlar ise şaşılık riskini artırır:
- Ailede şaşılık öyküsü bulunması
- Erken doğum öyküsü
- Küçük yaşta havaleli, ateşli bir hastalık geçirilmiş olması
- Akraba evliliği
- Travma (yüksekten düşme, başını çarpma) öyküsü
- Sorunlu bir gebelik dönemi
Şaşılık nasıl teşhis edilir?
Şaşılık tanısı, kaymanın varlığını, yönünü ve derecesini belirlemeye yönelik ayrıntılı bir göz muayenesiyle konur. Öncelikle görme değerlendirilir; küçük çocuklarda bunun için özel bir pediatrik refraksiyon (otorefraktometre) cihazı kullanılabilir. Kaymanın ne zaman başladığı ve yönü belirlenir.
Kayma derecesi prizmalar ve synoptofor cihazıyla ölçülür. Göz kası felcine bağlı şaşılıklarda Hess perdesi tetkiki önemlidir. Sabit bakış (fiksasyon) yapamayan hastalarda, korneadan yansıyan ışık reflesiyle kaymanın değerlendirildiği Hirshberg testi kullanılır. Derinlik hissini (üç boyutlu görmeyi) ölçmek için ise stereopsis tetkiki yapılır.
Çocuklarda erken tanı neden önemlidir?
Çocuklarda şaşılığın erken fark edilmesi, görme gelişiminin korunması açısından kritik önemdedir. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO), sağlıklı görme gelişimi için beyne her iki gözden eşit görsel girdinin ulaşması gerektiğini ve erken tanının en etkili tedavi fırsatını sunduğunu belirtir. İlk göz muayenesinin en geç 6 aylıkken yapılması önemlidir; göz kapağı düşüklüğü ya da istem dışı göz hareketleri (nistagmus) bu dönemde erken saptanabilir.
Özellikle 6 ay-1 yaş arası muayene, şaşılığın tespiti ve tedavisi için değerlidir; 6 aydan sonra devam eden kaymalar mutlaka değerlendirilmelidir. Ailesinde göz tembelliği veya şaşılık olan çocukların 1 yaşından önce muayene edilmesi önerilir. Hiçbir şikâyet ya da risk faktörü olmasa dahi, her çocuğun en geç 2 yaşında bir göz hekimine görünmesi gerekir. Sonraki dönemde de okul öncesi ve okul çağındaki düzenli göz muayeneleri önemini korur.
Şaşılık nasıl tedavi edilir?
Şaşılık tedavisi kişiye göre planlanır ve birden çok yöntem içerebilir: kırma kusuruna bağlı bazı kaymalar gözlükle düzelebilir; iki gözle görmeyi güçlendirmek için ortoptik egzersizler, küçük kaymalarda prizmalı gözlükler, seçilmiş vakalarda damla (medikal) tedavisi ya da botulinum toksini enjeksiyonu uygulanabilir; gözlükle düzeltilemeyen kaymalarda ise her yaşta en sık kullanılan yöntem olan cerrahi tercih edilir. Şaşılık ameliyatının amacı kaymayı düzeltmek, iki gözün birlikte ve üç boyutlu görmesini sağlamak ve göz çevresindeki yakınmaları azaltmaktır. Uygun tedavinin belirlenmesi ve uygulanması için şaşılık ve çocuk göz sağlığı birimimizi inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yenidoğanlarda ilk aylarda görülen hafif, gelip geçici kaymalar zamanla düzelebilir. Ancak 6 aydan sonra devam eden kaymalar kendiliğinden geçmez ve mutlaka değerlendirilmelidir. Şaşılık ne kadar erken saptanırsa görme gelişimini koruma şansı o kadar yüksek olur. Bu nedenle kayma fark edilen her çocuğun göz hekimine gösterilmesi gerekir.
Evet. Şaşılıkta beyin, kayan gözden gelen görüntüyü bastırabilir; bu da o gözde göz tembelliği (ambliyopi) gelişmesine neden olabilir. Bazen de önce göz tembelliği gelişir ve şaşılığa yol açar. Bu yüzden şaşılığın erken tanısı, göz tembelliğinin önlenmesi açısından önemlidir.
Şaşılıkta tedavi ne kadar erken başlarsa sonuç o kadar iyi olur. İlk muayenenin en geç 6 aylıkken, ailede öykü varsa 1 yaşından önce yapılması önerilir. Şikâyet olmasa bile her çocuğun en geç 2 yaşında muayene olması gerekir. Tedavi yöntemi ve zamanlaması, çocuğu takip eden göz hekimince belirlenir.
Evet. Erişkinlerde şaşılık; kaymanın derecesine göre prizmalı gözlükler, göz egzersizleri, botulinum toksini enjeksiyonu ya da cerrahiyle tedavi edilebilir. İleri yaşta ortaya çıkan ve çift görme yapan kaymalarda tedavi, hem yakınmaları azaltmak hem de gözlerin birlikte kullanımını sağlamak açısından yararlıdır.
