Prematüre bebekte göz taraması, erken doğan bebeklerde retinanın gelişimini izlemek ve görmeyi tehdit eden değişiklikleri zamanında yakalamak için yapılır. Taramanın amacı prematüre retinopatisi adı verilen tabloyu, tedavi edilebilir aşamadayken saptamaktır.
Bu tarama isteğe bağlı bir kontrol değildir; belirli ölçütleri taşıyan her bebek için zorunlu kabul edilir. Bebekte hiçbir belirti olmasa bile yapılır, çünkü hastalık erken evrede dışarıdan bakıldığında hiçbir işaret vermez.
Prematüre bebekte göz taraması neden yapılır?
Prematüre bebekte göz taraması, retinanın damarlanması anne karnında tamamlanmadan doğan bebeklerde ortaya çıkabilecek anormal damar gelişimini izlemek için yapılır. Retina damarları gebeliğin son haftalarında merkezden çevreye doğru ilerleyerek olgunlaşır; erken doğumda bu süreç yarıda kalır.
Bebek dış dünyaya çıktığında retinanın damarlanmamış bölümleri oksijensiz kalır. Vücut bunu gidermek için yeni damarlar oluşturur; ancak bu damarlar düzensiz ve kırılgandır. İlerleyen evrelerde retinayı çekerek yerinden ayırabilir ve kalıcı görme kaybına yol açabilir.
Hastalığın en önemli özelliği, erken evrelerde hiçbir dış belirti vermemesidir. Bebeğin gözü normal görünür, huzursuzluk ya da sulanma olmaz. Bu nedenle tanı yalnızca tarama muayenesiyle konur. Prematüre retinopatisi hakkında ayrıntılı bilgiye ilgili sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
Hangi bebeklere göz taraması yapılır?
Türk Neonatoloji Derneği ile Türk Oftalmoloji Derneği tarafından ortak hazırlanan Türkiye Prematüre Retinopatisi Rehberi, tarama ölçütlerini açık biçimde tanımlar. Buna göre tarama iki grupta yapılır.
- Zorunlu tarama grubu: gebelik yaşı 32 hafta ve altında doğan ya da doğum ağırlığı 1500 gram ve altında olan tüm bebekler.
- Riskli kabul edilen grup: gebelik yaşı 35 haftadan küçük ya da doğum ağırlığı 1500 gramın üzerinde olmakla birlikte, kalp veya solunum destek tedavisi almış ve bebeği izleyen hekim tarafından riskli görülen bebekler.
İkinci grup önemlidir; çünkü ailelerin bir bölümü bebeğinin ağırlığı 1500 gramın üzerinde olduğu için taramaya gerek olmadığını düşünür. Yoğun bakımda oksijen desteği almış, solunum sıkıntısı yaşamış bebeklerde kararı izleyen hekim verir.
Prematüre bebekte göz taraması ne zaman yapılır?
İlk göz muayenesi, bebek doğumdan sonra dördüncü haftaya ulaştığında yapılır; uygulamada ilk kontrol genellikle dördüncü ile altıncı haftalar arasına denk gelir. Zamanlama takvim ayına göre değil, bebeğin doğum haftasına göre planlanır.
Bu ayrım ailelerin sık karıştırdığı bir noktadır. Çok erken doğan bir bebekte muayene, doğumdan sonraki takvim haftasına göre değil, bebeğin düzeltilmiş yaşı dikkate alınarak belirlenir. Bu nedenle iki farklı bebekte ilk muayene tarihleri farklı olabilir.
Muayene tek seferlik değildir. Bir sonraki kontrolün ne zaman yapılacağını, o muayenede görülen bulgular belirler. Hekim her muayenede bulguları kaydeder ve bir sonraki randevu tarihini yazar. Bu takip, retinanın damarlanması tamamlanana kadar sürer.
Tarama muayenesi nasıl yapılır?
Tarama muayenesi, gözbebeğinin damla ile genişletilmesinin ardından retinanın çevresine kadar ayrıntılı biçimde incelenmesiyle yapılır. Damlalar muayeneden yaklaşık bir saat önce, belirli aralıklarla damlatılır.
Muayene sırasında bebeğin göz kapakları özel bir araçla açık tutulur ve retinanın en uç bölgeleri değerlendirilir. İşlem kısa sürer; bebek bu sırada huzursuzlanabilir, ancak muayene zarar vermez. Yenidoğan yoğun bakımında yatan bebeklerde muayene küvez başında yapılabilir.
Hekim muayene sonunda bulguları standart bir biçimde kaydeder: hastalığın retinanın hangi bölgesinde olduğu, hangi evrede bulunduğu, ne kadar yaygın olduğu ve damarlarda belirginleşme olup olmadığı. Bu kayıt, bir sonraki muayenede değişimin ölçülebilmesini sağlar.
Taramada bir bulgu saptanırsa ne yapılır?
Taramada bulgu saptanması her zaman tedavi gerektiği anlamına gelmez. Prematüre retinopatisinin erken evrelerinin önemli bölümü, hiçbir işlem yapılmadan kendiliğinden geriler. Bu olgularda yapılması gereken tek şey, muayene aralıklarına uyarak takibi sürdürmektir.
Hastalığın tedavi gerektiren düzeye ulaştığı durumlarda ise müdahale zamanında yapılmalıdır. Tedavide, retinanın damarlanmamış bölgelerine uygulanan lazer ile anormal damar gelişimini baskılayan göz içi ilaç tedavisi başlıca seçeneklerdir. Hangisinin uygulanacağını hastalığın yeri ve evresi belirler.
Tedavi edilen bebeklerde de takip sona ermez. Hem tedavi yanıtının izlenmesi hem de ileride ortaya çıkabilecek göz problemlerinin erken saptanması için kontroller yıllara yayılır.
Tarama tamamlandıktan sonra kontroller biter mi?
Tarama tamamlandıktan sonra kontroller bitmez. Retina damarlanması olgunlaşsa bile erken doğan çocuklarda bazı göz sorunları ilerleyen yaşlarda beklenenden daha sık görülür.
- Miyopi: erken doğan çocuklarda daha sık ve daha yüksek derecelerde görülebilir.
- Şaşılık: gözlerin paralelliğinde bozulma izlenebilir.
- Göz tembelliği: iki göz arasındaki farkın erken saptanması tedavinin başarısını belirler.
- Retinada yapısal değişiklikler: geçirilmiş ağır hastalık sonrası izlenebilir.
Bu nedenle erken doğan çocuklar, çocukta göz muayenesi takviminde risk grubunda kabul edilir ve ilk kapsamlı muayeneleri bir yaşından önce yapılır. Sonrasında okul öncesi dönem dahil olmak üzere düzenli kontrol sürdürülür.
Şaşılık ve çocuk göz sağlığı ile bebeklerde göz muayenesi içeriklerimizde bu dönem ayrıntılı anlatılmaktadır.
Prematüre retinopatisi hangi aşamalardan geçer?
Prematüre retinopatisi, retinadaki değişikliklerin yaygınlığına ve şiddetine göre evrelendirilir. Bu evreleme, takip sıklığını ve tedavi kararını belirlediği için her muayenede yeniden değerlendirilir.
Hekim üç şeyi birlikte kaydeder: değişikliğin retinanın hangi bölgesinde olduğu, hangi evrede bulunduğu ve damarlarda belirginleşme olup olmadığı. Damarlardaki belirginleşme, hastalığın hızlı ilerleyebileceğini gösteren en önemli uyarı işaretidir.
| Değerlendirilen ölçüt | Ne anlama gelir |
|---|---|
| Bölge (zon) | Değişikliğin merkeze ne kadar yakın olduğu; merkeze yakınlık riski artırır |
| Evre | Damar gelişimindeki bozukluğun düzeyi; ileri evrelerde retinada ayrılma görülebilir |
| Yaygınlık | Retinanın kaç saat kadranlık bölümünün etkilendiği |
| Damar belirginleşmesi | Damarların genişlemesi ve kıvrımlanması; hızlı ilerleme işareti |
Erken evrelerin büyük bölümü kendiliğinden geriler ve çocukta iz bırakmaz. İleri evrelerde ise retinanın çekilerek yerinden ayrılması söz konusu olabilir; bu aşamada müdahale çok daha zordur. Taramanın asıl amacı bu noktaya gelinmeden önce davranmaktır.
Ailelerin bilmesi gereken noktalar nelerdir?
Prematüre bebekte göz taramasında sonucu belirleyen en önemli etken, muayene aralıklarına uyulmasıdır. Hastalık hızlı ilerleyebildiği için birkaç hafta gecikme tedavi şansını değiştirebilir.
- Randevu tarihi esnek değildir: hekimin verdiği tarih, hastalığın o anki hızına göre belirlenir; ertelenmemelidir.
- Taburcu olmak taramanın bittiği anlamına gelmez: bebek eve çıktıktan sonra da kontroller sürer.
- Hastane değişirse kayıtları yanınızda götürün: önceki muayene bulguları olmadan değişimi değerlendirmek zordur.
- Bebeğin doğum haftasını ve ağırlığını bilin: tarama kararı bu iki bilgiye dayanır.
- Tedavi sonrası takip de önemlidir: tedavi edilen bebeklerde kontroller yıllara yayılır.
Bebeğin gözlerinde kayma, ışığa karşı aşırı tepki, gözbebeğinde beyazlık ya da sabit bir noktaya odaklanamama fark edilirse, planlı randevu beklenmeden başvurulmalıdır. Bu bulgular taramanın tamamlandığı dönemde de önem taşır.
Sık Sorulan Sorular
Evet. Prematüre retinopatisi erken evrelerde hiçbir dış belirti vermez; bebeğin gözü tamamen normal görünür. Hastalık yalnızca gözbebeği genişletilerek yapılan muayeneyle saptanabilir. Bu nedenle tarama ölçütlerini taşıyan her bebeğe, şikâyet olmasa bile muayene yapılır.
İlk muayene bebek doğumdan sonra dördüncü haftaya ulaştığında yapılır; uygulamada genellikle dördüncü ile altıncı haftalar arasına denk gelir. Zamanlama takvim ayına göre değil bebeğin doğum haftasına göre planlanır. Tarihı bebeği izleyen hekim belirler.
Hayır. Muayene sırasında bebek huzursuzlanabilir, ancak işlem kısa sürer ve kalıcı bir zarar vermez. Genişletici damlaların etkisi birkaç saat içinde geçer. Muayene, yenidoğan yoğun bakımında yatan bebeklerde küvez başında da yapılabilir.
Gerekebilir. Rehber, 1500 gramın üzerinde doğan ancak kalp veya solunum destek tedavisi almış ve izleyen hekim tarafından riskli görülen bebeklerin de taranmasını önerir. Bu kararı bebeği takip eden hekim verir; ağırlık tek başına belirleyici değildir.
Hayır. Prematüre retinopatisinin erken evrelerinin önemli bir bölümü hiçbir işlem yapılmadan kendiliğinden geriler. Bu olgularda yalnızca muayene aralıklarına uyularak takip sürdürülür. Tedavi, hastalık belirli bir düzeye ulaştığında gündeme gelir.
Erken doğan çocuklar göz muayenesi takviminde risk grubunda kabul edilir. İlk kapsamlı muayene bir yaşından önce yapılır, sonrasında üç dört yaş ve okul öncesi dönemde kontroller sürdürülür. Miyopi, şaşılık ve göz tembelliği bu çocuklarda daha sık görülebilir.
