Arpacık, göz kapağının kenarında birkaç gün içinde beliren, kızarık ve dokununca ağrıyan bir şişliktir. Halk arasında “itdirseği” olarak da bilinir. Çoğu zaman kendiliğinden geçer ve görmeye kalıcı bir zarar vermez.
Arpacık sık karşılaşılan bir göz kapağı sorunudur ve en çok şalazyonla karıştırılır. İkisi de kapaktaki yağ bezleriyle ilgilidir; ancak nedenleri, seyirleri ve tedavileri farklıdır. Hangi durumda evde izlemenin yeterli olduğunu, hangi durumda muayene gerektiğini bilmek hem gereksiz endişeyi hem de yanlış müdahaleleri önler.
Arpacık nedir?
Arpacık (hordeolum), göz kapağındaki bir kirpik dibinin ya da yağ bezinin bakteriyel enfeksiyonu sonucu oluşan, ağrılı ve kızarık bir şişliktir. Amerikan Oftalmoloji Akademisi’ne (AAO) göre arpacık kirpik dibinde ya da kapağın iç yüzünde gelişebilir. Etken çoğunlukla deride doğal olarak bulunan stafilokok bakterileridir.
Arpacık, çıktığı yere göre iki türe ayrılır:
- Dış arpacık: Kirpik dibindeki kıl kökünün ya da çevresindeki küçük bezlerin enfeksiyonudur. Kapak kenarında, sivilceye benzeyen bir şişlik olarak görülür.
- İç arpacık: Kapağın içinde dizili yağ bezlerinden (meibomian bezleri) birinin enfeksiyonudur. Daha derinde geliştiği için dışarıdan daha az belirgindir; iyileşmezse şalazyona dönüşebilir.
Arpacığın toplumda ne sıklıkta görüldüğüne dair güvenilir veri azdır; çoğu kişi hekime gitmeden iyileştiği için kayıtlara girmez. Ophthalmology Science dergisinde 2026’da yayımlanan Japonya çalışmasının yazarları da arpacık için nüfus temelli bir veri bulunmadığını belirtir. Bu çalışmada arpacık için yapılan girişimsel işlem sayısı, yılda 100.000 kişide ortalama 56,2’dir.
Arpacık neden çıkar?
Arpacık, kapak kenarındaki bir bezin ağzı tıkandığında içeride kalan salgıya bakterilerin yerleşmesiyle çıkar. Bakteriler çoğu zaman kişinin kendi derisinde zaten bulunur ve el yoluyla göze taşınır.
AAO ile İngiltere Ulusal Sağlık Servisi’nin (NHS) sıraladığı başlıca risk etkenleri şunlardır:
- Kapak kenarı iltihabı: Kirpik diplerinin uzun süreli iltihabı, bezlerin ağzını tıkayarak arpacığa zemin hazırlar.
- Daha önce arpacık ya da şalazyon geçirmiş olmak: AAO bunu ayrı bir risk etkeni olarak sayar.
- Bazı cilt hastalıkları: Akne rozasea ve seboreik dermatit (yüzde yağlı pullanmayla seyreden cilt iltihabı), bezlerin salgısını etkiler.
- Diyabet ve bazı kronik hastalıklar: AAO bunları da arpacık ve şalazyonla ilişkili durumlar arasında gösterir.
- Hijyen alışkanlıkları: Gözü yıkanmamış elle ovuşturmak, makyajı temizlemeden uyumak ve kontakt lensi kirli elle takıp çıkarmak riski artırır.
Arpacığa zemin hazırlayan durumların başında blefarit (kirpik dibi iltihabı) gelir. Kirpik diplerindeki bu süregen iltihap kontrol altına alınmadıkça arpacık aynı kişide tekrar tekrar çıkabilir.
Arpacık nazardan mı çıkar? Yaygın inanışlar ve gerçekler
Hayır; arpacık nazardan ya da birinin gözü değdiği için değil, kapak bezlerine bakteri yerleşmesiyle çıkar. Halk arasındaki bu inanışlar kültürün bir parçasıdır; ancak bazı ev uygulamaları göze zarar verebilir.
Cochrane derlemesine göre iltihaplı şişlik çoğu zaman tedavi gerekmeden boşalır ve iyileşir. Bu nedenle hangi yöntem denenirse denensin iyileşme o yönteme bağlanır ve yanlış inanışlar kuşaktan kuşağa aktarılır.
| İnanış | Gerçek |
|---|---|
| Arpacık nazardan, birinin gözü değdiği için çıkar. | Arpacık, kapaktaki bir bezin bakteriyel enfeksiyonudur; bakış ya da imrenme buna yol açmaz. |
| Sarımsak sürmek arpacığı kurutur. | Sarımsak ince kapak derisini tahriş edip yanık benzeri hasar bırakabilir; göze kaçarsa göz yüzeyini zedeleyebilir. |
| Arpacığı sıkıp patlatmak iyileşmeyi hızlandırır. | AAO ve NHS arpacığın sıkılmamasını önerir; sıkmak enfeksiyonu yayabilir. |
| Çay poşeti koymak ilaç gibi etki eder. | Yararlı olan ılık sıcaklıktır; temiz bir bezle yapılan ılık kompres aynı işi görür. |
Arpacık belirtileri nelerdir?
Arpacığın en belirgin belirtisi, kapak kenarında büyüyen, kızarık ve dokununca ağrıyan bir şişliktir. AAO’ya göre şişliğin üzerinde çoğu zaman küçük, sarı-beyaz bir iltihap noktası belirir.
AAO’nun sıraladığı diğer belirtiler şunlardır:
- Gözde bir şey varmış gibi batma ya da pürüz hissi,
- Işığa karşı hassasiyet,
- Kirpik diplerinde kabuklanma,
- Sulanma,
- Bazen göz kapağının tamamında şişlik.
Arpacık genellikle tek gözde ve tek kapakta görülür; ancak NHS’e göre birden fazla arpacık ya da iki gözde birden arpacık da olabilir. NHS, arpacığın görmeyi etkilememesi gerektiğini de vurgular. Görmede bulanıklık varsa başka bir neden ya da büyük bir şalazyon düşünülür.
Arpacık ile şalazyon arasındaki fark nedir?
Arpacık ağrılı bir enfeksiyondur; şalazyon ise tıkanan bir yağ bezinde salgının birikmesiyle oluşan, genellikle ağrısız bir şişliktir. AAO’ya göre şalazyon bazen bir iç arpacıkla başlayabilir.
| Özellik | Arpacık | Şalazyon |
|---|---|---|
| Nedeni | Kirpik dibi ya da yağ bezinde bakteriyel enfeksiyon | Yağ bezinin tıkanması ve salgının birikmesi |
| Başlangıcı | Birkaç gün içinde, hızlı | Genellikle haftalar içinde, yavaş |
| Ağrı | Belirgin; dokununca artar | Genellikle yok; başta hafif hassasiyet olabilir |
| Yeri | Çoğunlukla kapak kenarında, kirpik dibinde | Kapak kenarından daha geride |
| Görünümü | Kızarık; üzerinde iltihap noktası olabilir | Deri altında sert, yuvarlak bir yumru |
| Kapak şişliği | Tüm kapağı şişirebilir | Tüm kapağı nadiren şişirir |
| Seyri | Genellikle bir hafta içinde geçer | Haftalar ya da aylar sürebilir |
| Görmeye etkisi | Etkilemez | Büyükse göze baskı yapıp görmeyi bulanıklaştırabilir |
Şalazyon bir enfeksiyon değil, tıkanan salgıya karşı gelişen kronik bir iltihap tepkisidir. AAO’nun hekimlere yönelik kaynağına göre tedavi edilmeyen şalazyon haftalar ya da aylar içinde kendiliğinden geçebilir. İki durumu ayırmak her zaman kolay değildir; emin olunamadığında ayrımı muayene yapar.
Arpacık bulaşıcı mı?
Arpacık, kişiden kişiye kolayca geçen bir hastalık değildir; etken bakteriler çoğunlukla kişinin kendi derisinde ve burnunda bulunur. Bu nedenle arpacığı olan biriyle aynı ortamda bulunmak, sizde de arpacık çıkması için yeterli değildir.
Yine de iltihaplı akıntı elle ya da ortak kullanılan eşyalarla taşınabilir. NHS, arpacığı olan biriyle havlu ve yüz bezi paylaşılmamasını, gözün yıkanmamış elle ovuşturulmamasını önerir. Gözün beyaz kısmında yaygın kızarıklık, yapışkan akıntı ve iki gözde birden sulanma ise daha çok göz nezlesi belirtisidir.
Arpacık nasıl teşhis edilir?
Arpacık tanısı çoğunlukla göz kapağının muayenesiyle konur; kan tahlili ya da görüntüleme genellikle gerekmez. Göz hekimi kapağı biyomikroskop ile inceler ve gerekirse kapağı ters çevirerek iç yüzüne bakar.
Bu muayene, şişliğin arpacık mı şalazyon mu olduğunu ve eşlik eden bir kapak kenarı iltihabı bulunup bulunmadığını gösterir. AAO, belirgin ağrıyı ve tüm kapağı saran şişliği arpacığı şalazyondan ayıran ipuçları arasında sayar. Büyük bir şalazyon göze baskı yapabileceği için görme de ölçülür.
Arpacık kaç günde geçer?
Arpacık çoğu zaman birkaç gün içinde kendiliğinden boşalır ve NHS’e göre genellikle bir hafta içinde geçer. Seyri kişiden kişiye değişse de çoğunlukla şu aşamalardan geçer:
- Başlangıç: Kapak kenarında kızarıklık, hassasiyet ve hafif şişlik belirir.
- Olgunlaşma: Şişlik büyür, ağrı artar ve üzerinde sarı-beyaz bir nokta oluşabilir.
- Boşalma: İltihap çoğu zaman kendiliğinden dışarı akar ve ağrı belirgin biçimde azalır.
- İyileşme: Kalan şişlik ve kızarıklık birkaç gün içinde kaybolur.
Ağrısı geçtiği hâlde sertleşerek kalan bir şişlik, arpacığın şalazyona dönüştüğünü gösterebilir. NHS, birkaç hafta içinde düzelmeyen arpacığın hekime gösterilmesini önerir.
Arpacık nasıl geçer? Tedavi basamakları
Arpacık tedavisinde ilk adım sıcak kompres ve kapak temizliğidir; çoğu arpacık başka bir tedaviye gerek kalmadan bu yolla iyileşir. İlaç ve boşaltma işlemi, bu adımlarla düzelmeyen ya da enfeksiyonu yayılan arpacıklar içindir.
- Sıcak kompres: AAO, temiz bir bezin ılık suyla ıslatılıp kapalı göz kapağı üzerinde 10–15 dakika tutulmasını ve bunun günde 3–5 kez tekrarlanmasını önerir. NHS ise 5–10 dakika ve günde 2–4 kez önerir; su cildi yakmayacak sıcaklıkta olmalıdır.
- Kapak temizliği: Kirpik dipleri hekimin göstereceği şekilde nazikçe temizlenir. Bu, bezlerin ağzını açık tutmaya ve bakteri yükünü azaltmaya yardımcı olur.
- Lens ve makyaja ara: AAO ve NHS, arpacık iyileşene kadar kontakt lens ve göz makyajı kullanılmamasını önerir.
- İlaç tedavisi: Kompresle düzelmeyen ya da çevreye yayılan enfeksiyonda hekim antibiyotikli göz merhemi veya damla başlayabilir. Kapağın tamamına yayılan enfeksiyonda ağızdan antibiyotik gerekebilir.
- Boşaltma: Kendiliğinden boşalmayan arpacığı hekim, steril koşullarda ince bir iğne ya da küçük bir kesiyle boşaltabilir. Bu işlem evde denenmemelidir; NHS’e göre arpacığı sıkmak ya da kirpiği kendiniz çekmek enfeksiyonu yayabilir.
Bu basamakların dayanağı büyük ölçüde klinik deneyimdir. Cochrane’in 2017’de yayımlanan sistematik derlemesi, iç arpacıkta sıcak kompres, kapak masajı, antibiyotik ve steroid gibi cerrahi dışı uygulamaları sınayan uygun bir klinik çalışma bulamamıştır. Yazarlar, hangi yöntemin etkili olduğunu göstermek için kontrollü çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtir.
Şalazyon nasıl tedavi edilir?
Şalazyon tedavisi de sıcak kompres ve kapak masajıyla başlar. Steroid enjeksiyonu ve küçük cerrahi işlem, bu yöntemlerle geçmeyen ya da görmeyi etkileyen şalazyonlar için son aşamadır.
AAO’ya göre sıcak kompresin ardından temiz bir parmakla yapılan hafif masaj, tıkalı bezin boşalmasına yardımcı olabilir. AAO’nun hekimlere yönelik kaynağı, küçük ve şikâyet yapmayan şalazyonların tedavisiz izlenebileceğini belirtir. Şalazyon bir enfeksiyon olmadığı için çoğu zaman antibiyotik gerekmez.
Bu yöntemlerle küçülmeyen şalazyonda hekimin değerlendirebileceği iki seçenek vardır:
- Steroid enjeksiyonu: Belirgin şişlik yapan şalazyonun içine ince bir iğneyle kortizon uygulanır. AAO’nun hekimlere yönelik kaynağına göre enjeksiyon çoğu olguda şişliği geriletir; deride renk değişikliği ve incelme gibi yan etkileri olabilir.
- Küçük cerrahi işlem: Görmeyi etkileyen ya da geçmeyen şalazyon, AAO’ya göre lokal anestezi altında boşaltılır. Yetişkinlerde işlem kısa sürer ve yatış gerektirmez; küçük çocuklarda genel anestezi gerekebilir.
Japonya çalışmasında şalazyon için yapılan girişimsel işlem sayısı, yılda 100.000 kişide ortalama 40,9’dur ve bu oran 2014–2022 arasında genel olarak azalmıştır. Göz kapağına yönelik cerrahi değerlendirme hakkında oküloplastik cerrahi sayfamızdan bilgi alabilirsiniz.
Arpacıkta ne zaman hekime başvurulmalı?
Arpacık birkaç hafta içinde düzelmiyorsa, şişlik kapağın tamamına ya da göz çevresine yayılıyorsa veya görmede değişiklik varsa göz hekimine başvurulmalıdır. NHS’in gecikmeden değerlendirilmesini önerdiği durumlar şunlardır:
- Arpacığın çok ağrılı ya da çok şiş olması,
- Görmede bulanıklık ya da azalma,
- Kızarıklık ve şişliğin kapağın tamamına ya da gözün kendisine yayılması.
Kapağın tamamına yayılan kızarıklık, sıcaklık ve şişlik, enfeksiyonun kapak dokusuna ilerlediğini (preseptal sellülit) gösterebilir. Ateş, gözü hareket ettirirken ağrı ya da gözün öne doğru itilmesi daha derin bir enfeksiyonun belirtisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir.
Çocuklarda ve bebeklerde arpacık neden çıkar?
Arpacık çocuklarda da sık görülür; gözlerin sık ovuşturulması ve el hijyeninin her zaman yeterli olmaması riski artırır. Japonya çalışmasında arpacık için yapılan girişimsel işlem oranı, kızlarda da erkeklerde de en yüksek düzeye 10–14 yaş grubunda ulaşmıştır.
Alerjik göz hastalıkları da çocuklarda dikkat edilmesi gereken bir etkendir. Scientific Reports’ta 2022’de yayımlanan bir Güney Kore çalışması, 3–19 yaş arası çocuk ve gençleri incelemiştir. Alerjik konjonktiviti olanlarda arpacık ya da şalazyon için kesi gerekme olasılığı 4,27 kat yüksek bulunmuştur. Kaşıntıyı ve gözü ovuşturmayı artıran göz alerjisi bu ilişkiye katkıda bulunabilir.
Uzun süren şalazyonlar, görmesi gelişmekte olan çocuklarda ayrıca önemlidir. BMC Ophthalmology’de 2022’de yayımlanan ve 6 ay–6 yaş arası 398 çocuğu kapsayan çalışmada, şalazyonlu gözlerin yaklaşık %43’ünde astigmat (silindirik) saptanmıştır. Şalazyonu olmayan gözlerde bu oran yaklaşık %27’dir. Büyük ve üst kapağın ortasında yer alan şalazyonlar daha fazla astigmatla ilişkili bulunmuştur.
Bebeklerde göz kapağında kızarıklık ve şişlik, arpacık dışında kapak dokusuna yayılmış bir enfeksiyondan da kaynaklanabilir; bu nedenle evde izlemek yerine hekime gösterilmelidir. Sık arpacık çıkan çocuklarda görme ve kapak kenarı birlikte değerlendirilir. Muayene zamanlaması için çocukta göz muayenesi yazımıza bakabilirsiniz.
Arpacık neden sürekli çıkar?
Sık tekrarlayan arpacık çoğunlukla kapak kenarında süregelen bir sorunun, en sık da blefaritin işaretidir. Bu durumda yalnız şişliği değil, kapak kenarını da tedavi etmek gerekir.
British Journal of Ophthalmology’de 2022’de yayımlanan bir ABD çalışması, yaklaşık 3,5 milyon kişinin sağlık kayıtlarını incelemiştir. Blefarit tanısı olanlarda şalazyon görülme olasılığı 4,84 kat, göz kuruluğu olanlarda 3 kat, rozaseası olanlarda 2,5 kat yüksek bulunmuştur. Katılımcıların çoğu ileri yaştaki erkekler olduğu için bu oranlar her yaş grubuna aynen uygulanamaz.
Tekrarlayan arpacıkta hekim, kapak kenarını ve göz yüzeyini, varsa diyabet ya da cilt hastalığı gibi eşlik eden durumlarla birlikte değerlendirir. Kapak temizliğinin uzun süre ve düzenli sürdürülmesi tekrar riskini azaltır. Aynı noktada sürekli tekrarlayan şişlikte AAO, daha ciddi bir sorunu dışlamak için biyopsi önerir.
Arpacık nasıl önlenir?
Arpacığı her zaman önlemek mümkün değildir; ancak kapak ve el hijyeni riski azaltır. NHS’in önerileri ve kapak sağlığı için temel alışkanlıklar şunlardır:
- Yatmadan önce yüzünüzü yıkayın ve göz makyajını tamamen temizleyin.
- Kapaklarınızı ve kirpik diplerinizi temiz tutun; blefaritiniz varsa kapak temizliğini düzenli sürdürün.
- Kontakt lensleri takıp çıkarmadan önce ellerinizi yıkayın.
- Gözlerinizi yıkanmamış ellerle ovuşturmayın.
- Havlu, yüz bezi ve göz makyajı ürünlerinizi başkalarıyla paylaşmayın.
Arpacığa yatkınlığınız varsa rozasea, seboreik dermatit ya da diyabet gibi eşlik eden durumların kontrol altında tutulması da önem taşır. Sık tekrarlayan arpacıkta yapılan muayene, önlenebilir bir nedeni ortaya çıkarabilir.
Sık Sorulan Sorular
Arpacığı sıkmak iltihabı boşaltmak yerine çevre dokuya itebilir. Bu durumda enfeksiyon kapağın tamamına yayılarak preseptal sellülite dönüşebilir ve ağızdan antibiyotik tedavisi gerekebilir. Kirli ellerle ya da makyajlı gözle yapılan müdahale, bölgeye yeni bakteriler de taşır. Sıkılan arpacıkta iyileşme de çoğu zaman gecikir. Kendiliğinden boşalmayan arpacık gerekiyorsa hekim tarafından, steril koşullarda ve uygun aletlerle boşaltılır.
İç arpacık da çoğu zaman kendiliğinden geçer; ancak kapağın içinde, daha derinde geliştiği için boşalması zaman alabilir. İltihap bazen kapağın iç yüzüne doğru açılır ve fark edilmeden iyileşir. Cochrane derlemesine göre iyileşmeyen iç arpacık kronikleşebilir ya da şalazyona dönüşebilir. Sıcak kompres iç arpacıkta da ilk basamaktır. Birkaç haftayı aşan şişlik ise muayene edilmelidir.
Arpacıkların çoğu ilaç gerekmeden sıcak kompres ve kapak temizliğiyle iyileşir. Antibiyotikli damla ya da merhem, enfeksiyonun yayıldığı ya da düzelmediği durumlarda hekim tarafından başlanır. Evde bulunan ya da başka bir rahatsızlık için verilmiş kortizonlu kremleri kapağa sürmek sakıncalı olabilir. Kortizonun göz çevresinde uzun süre kullanımı göz tansiyonunu yükseltebilir. Hangi ürünün uygun olduğuna muayeneden sonra hekim karar verir.
Arpacık daha çok ağrı ve batma hissiyle kendini gösterir; ancak başlangıçta ya da iyileşme döneminde hafif kaşıntı olabilir. Kaşıntı belirgin, iki gözde birden ve sulanmayla birlikteyse göz alerjisi ya da blefarit gibi başka bir durum akla gelir. Kaşıntı ne kadar artsa da gözü ovuşturmamak gerekir; ovuşturmak enfeksiyonu yayabilir ve yeni arpacıklara zemin hazırlayabilir.
Şalazyon iyi huylu bir şişliktir; kansere dönüşmez ve diğer göze bulaşmaz. Çoğu haftalar ya da aylar içinde kendiliğinden ya da basit yöntemlerle geçer. Nadiren yağ bezlerinden gelişen bir tümör şalazyonu taklit edebilir. Bu yüzden aynı yerde tekrarlayan, kirpik dökülmesiyle birlikte görülen ya da alışılmadık görünen şişlikler ayrıntılı olarak değerlendirilir. Bu değerlendirmede gerekirse küçük bir doku örneği alınır.
Arpacık, kapak kenarında tek, kızarık ve ağrılı bir şişliktir. Göz kapağındaki uçuk ise virüse bağlıdır ve deride kümelenmiş, içi sıvı dolu küçük kabarcıklarla başlar; öncesinde yanma ya da karıncalanma hissedilebilir. Uçuk virüsü gözün saydam tabakası olan korneayı da etkileyebileceği için kapakta kabarcık fark edildiğinde göz muayenesi gerekir. Kabarcıklara dokunmak da virüsü göze taşıyabilir.
Arpacıkların büyük çoğunluğu iz bırakmadan iyileşir. Sıkma, iğneyle delme ya da kabukları koparma gibi müdahaleler deriyi zedeleyerek iz kalma olasılığını artırır. Uzun süren bir şalazyon ise geçtikten sonra kapakta küçük bir sertlik bırakabilir. Şalazyon için yapılan küçük cerrahi işlemde kesi çoğunlukla kapağın iç yüzünden yapıldığı için deride görünür bir yara izi (skar) kalmaz.
Stresin tek başına arpacığa yol açtığını gösteren güçlü bir kanıt yoktur. British Journal of Ophthalmology’deki ABD çalışmasında kaygı bozukluğu ve depresyonu olanlarda şalazyon biraz daha sık görülmüştür; ancak bu ilişki neden-sonuç göstermez. Yoğun ve yorgun dönemlerde gözler daha çok ovuşturulur, makyaj temizliği ve el hijyeni aksayabilir. Bu alışkanlıklar riski artırabilir.
