Astigmat nedir sorusu sıklıkla sorulmaktadır. Astigmat göz rahatsızlıkları arasında sık karşılaşılan bir kırma kusurudur. Her yaşta ortaya çıkabilir ve düzeltilmediğinde günlük yaşamı olumsuz etkiler. Astigmatta cisimlerin şekilleri dağınık, kenarları uzamış ve gölgeli görünür. Bu yazıda astigmatın ne olduğunu, belirtilerini, nedenlerini, tanısını ve tedavi seçeneklerini bulacaksınız.
Astigmat nedir?
Cisimlerden gözümüze gelen ışınlar önce gözün en ön ve saydam tabakası olan korneada kırılır. Bu ışınlar ikinci kez göz merceğinde kırılarak gözün ağ tabakasında (retina) odaklanır. Işınların düzgün kırılabilmesi, korneanın ve göz merceğinin düzgün, pürüzsüz ve simetrik kavisli yapısı sayesinde mümkün olur.
Astigmatta bu kavisli yapıda bozukluk vardır. Kornea her yöne eşit kavisli olmak yerine, bir yönde daha dik diğer yönde daha yassı bir biçim alır. Bu durum ışığın düzenli kırılmamasına ve retinada tek bir noktada odaklanmamasına yol açar. Sonuçta hem yakın hem uzak görme netleşmez; görüntü çarpık, gölgeli ve kenarları uzamış algılanır.
Astigmat tek başına bulunabileceği gibi, çoğu zaman miyop ya da hipermetropla birlikte görülür. Bu durumda gözlük reçetesinde hem küresel hem silindirik değerler yer alır.
Astigmat neden olur?
Astigmat genellikle doğuştan var olan ve kalıtsal özellik gösteren bir durumdur. Ailesinde astigmat bulunan kişilerde görülme olasılığı daha yüksektir. Bunun dışında sonradan gelişen nedenler de vardır:
- Çeşitli göz enfeksiyonları ve bunlara bağlı kornea izleri
- Göze alınan darbeler ve travmalar
- Korneanın incelmesiyle giden göz hastalıkları
- Geçirilmiş göz ameliyatları
- Göz kapağıyla ilgili bazı sorunların korneaya baskı yapması
Bu nedenler arasında özellikle korneanın incelip öne doğru konileştiği durum önemlidir; bu tabloda astigmat düzensiz bir yapı kazanır ve gözlükle tam düzeltilemez. Bu konuda ayrıntılı bilgi için keratokonus içeriğimize bakabilirsiniz.
Astigmat belirtileri nelerdir?
Astigmatın belirtileri derecesine göre değişir. Düşük dereceli astigmat fark edilmeyebilirken, derece yükseldikçe şikâyetler belirginleşir:
- Uzak ve yakın görmede zorlanma
- Cisimlerin gölgeli, çarpık ya da kenarları uzamış görünmesi
- Göz çevresinde ve başta ağrı
- Göz yorgunluğu ve dikkatin dağılması
- Gece görüşünde zorlanma, ışıklar etrafında yayılma
- Gözleri kısarak bakma alışkanlığı
Çocuklarda astigmat, okuma güçlüğü, satır atlama ve derse odaklanamama şeklinde kendini gösterebilir. Çocuk bu durumu tarif edemediği için sorun çoğu zaman ancak muayenede ortaya çıkar. Bu nedenle okul çağındaki çocuklarda düzenli göz kontrolü önemlidir.
Astigmat nasıl teşhis edilir?
Astigmat tanısı, ayrıntılı bir göz muayenesiyle konur. Muayenede görme keskinliği ölçülür ve gözün kırma kusuru belirlenir; çocuklarda bu ölçüm gözbebeğini büyüten damlalar yardımıyla yapılır. Astigmatın derecesi ve ekseni, uygun gözlük camının belirlenmesi için ayrıntılı olarak saptanır.
Astigmatın kaynağının ve düzenli olup olmadığının anlaşılması için kornea topografisi kullanılır. Bu inceleme korneanın yüzey haritasını çıkarır; böylece astigmatın korneadan mı kaynaklandığı, düzenli mi düzensiz mi olduğu ve altta korneayı inceltip biçimini bozan bir hastalık bulunup bulunmadığı ortaya konur. Bu ayrım, hangi tedavinin uygun olacağını doğrudan belirler.
Reçetede silindirik (CYL) ne demek?
Gözlük reçetenizde yer alan silindirik değeri — reçetelerde çoğunlukla CYL kısaltmasıyla geçer — astigmat derecesini gösterir. Reçetede sık karşılaşılan üç alan şunlardır:
- SPH (sferik): miyop veya hipermetrop derecesini belirtir. Eksi değer miyopu, artı değer hipermetropu gösterir.
- CYL (silindirik): astigmat derecesidir. Bu alan boşsa ya da sıfırsa astigmat yok demektir; sayı büyüdükçe astigmat derecesi artar.
- AX (aks): astigmatın hangi açıda olduğunu gösterir; 0 ile 180 derece arasında bir sayıdır.
Silindirik değerin başındaki eksi ya da artı işareti, astigmatın türünden çok reçetenin yazım biçimiyle ilgilidir; aynı numara iki şekilde de ifade edilebilir. Reçetedeki değerlerin ne anlama geldiğini ve gözlük ya da lens ihtiyacınızı göz hekiminiz değerlendirir.
Astigmat nasıl tedavi edilir?
Astigmatın düzeltilmesinde gözlük, kontakt lens ve cerrahi yöntemler kullanılır. Seçim; astigmatın derecesine, düzenli olup olmadığına ve kişinin yaşam tarzına göre yapılır.
| Yöntem | Uygun olduğu durum |
|---|---|
| Silindirik gözlük camı | En yaygın yöntem; düzenli astigmatta etkilidir |
| Kontakt lens | Gözlük kullanmak istemeyenlerde; torik ve sert lens seçenekleri vardır |
| Lazerle düzeltme | Uygunluk kriterlerini karşılayan, numarası stabil kişilerde kalıcı düzeltme |
| Torik göz içi mercek | Katarakt cerrahisi ya da mercek değişimiyle birlikte |
En sık kullanılan yöntem silindirik tipte gözlük camlarıyla düzeltmedir. Kişide miyop ya da hipermetrop gibi ek kırma kusurları varsa, bunlar aynı gözlük camında birlikte düzeltilir. Gözlük, astigmatı ortadan kaldırmaz; görüntünün retinada net oluşmasını sağlar.
Kontakt lensler bir diğer seçenektir ve uygun kullanıldığında net görüş sağlar. Astigmat için özel olarak tasarlanmış torik lensler kullanılır; düzensiz astigmatta ise gaz geçirgen sert lensler tercih edilebilir. Kullanım kuralları için kontakt lens kullanımı içeriğimize bakabilirsiniz.
Astigmat tedavisinde cerrahi yöntemler de uygulanır ve kalıcı düzeltme sağlar. Lazerle düzeltmede kornea yeniden şekillendirilerek astigmat giderilir; yöntemler arasındaki farklar için göz lazer çeşitleri içeriğimizi, uygunluk değerlendirmesi için lazerle göz çizdirme birimimizi inceleyebilirsiniz. Katarakt cerrahisi gündemde olan kişilerde ise astigmat, torik göz içi mercekle aynı işlemde düzeltilebilir.
Astigmat türleri nelerdir?
Astigmat, kaynağına ve düzenli olup olmadığına göre farklı türlere ayrılır. Bu ayrım, hangi tedavinin işe yarayacağını doğrudan belirlediği için önemlidir.
| Tür | Özelliği |
|---|---|
| Kornea kaynaklı astigmat | En sık tür; korneanın kavisindeki eşitsizlikten kaynaklanır |
| Mercek kaynaklı astigmat | Göz merceğinin yapısındaki düzensizlikten kaynaklanır |
| Düzenli astigmat | Kırıcılık belirli iki eksende değişir; gözlükle düzeltilebilir |
| Düzensiz astigmat | Yüzey düzensizdir; gözlük yetersiz kalır, özel lensler gerekir |
Düzenli astigmat en sık görülen türdür ve silindirik gözlük camlarıyla başarıyla düzeltilir. Düzensiz astigmat ise korneanın yüzeyinin düzgün bir geometriye sahip olmadığı durumlarda ortaya çıkar; kornea yaralanmaları, izler ve korneayı incelten hastalıklar bu tabloya yol açar. Düzensiz astigmatta gözlük yeterli netliği sağlayamaz.
Astigmatın kornea kaynaklı mı yoksa mercek kaynaklı mı olduğunun belirlenmesi de tedaviyi etkiler. Örneğin kornea kaynaklı astigmat lazerle düzeltilebilirken, mercek kaynaklı astigmatta göz içi mercek seçenekleri gündeme gelebilir.
Çocuklarda astigmat
Astigmat çocuklarda da sık görülür ve çoğu zaman doğuştan vardır. Çocuklardaki en önemli özelliği, fark edilmemesidir; çocuk bulanık ve gölgeli görmeyi normal kabul eder, çünkü başka türlü görmeyi bilmez.
Düzeltilmemiş astigmat, görme gelişiminin sürdüğü yıllarda beyne sürekli bulanık görüntü ulaşmasına yol açar. Bu da o gözde görme geriliğine, yani göz tembelliğine neden olabilir. Özellikle iki göz arasında astigmat farkı varsa bu risk artar.
Çocuklarda astigmatın belirtileri arasında gözleri kısarak bakma, başı yana eğerek bakma, okumaktan kaçınma, satır atlama ve baş ağrısı sayılabilir. Ancak hiçbir belirti olmayabilir de. Bu nedenle önerilen dönemlerde göz muayenesi tek güvenilir yoldur; ayrıntılar için çocukta göz muayenesi yazımıza bakabilirsiniz.
Astigmatta gözlük kullanımı
Astigmat gözlüğünde silindirik cam kullanılır ve bu camın ekseni kişiye özel olarak ayarlanır. Bu nedenle astigmat gözlüğü, numarası aynı olsa bile başka birinin gözlüğüyle değiştirilemez; eksen farkı görmeyi bozar.
Yeni astigmat gözlüğüne uyum, miyop ya da hipermetrop gözlüğüne göre biraz daha uzun sürebilir. İlk günlerde zeminin eğimli görünmesi, cisimlerin hafif farklı boyutta algılanması gibi geçici hisler olabilir. Bu, beynin yeni görüntüye uyum sağlamasıyla genellikle birkaç gün içinde geçer.
Bu uyum döneminde en sık yapılan hata, gözlüğü kullanmayı bırakmaktır. Oysa düzenli kullanım uyumu hızlandırır. Şikâyetler bir haftadan uzun sürerse numaranın ve eksenin yeniden kontrol edilmesi için hekime başvurulmalıdır.
Astigmat ve göz yorgunluğu
Düzeltilmemiş astigmatta göz, bulanık görüntüyü netleştirmek için sürekli çaba gösterir. Bu çaba özellikle uzun süreli okuma, ekran kullanımı ve ince işlerde belirgin yorgunluk yaratır.
Tipik tablo şudur: gün başında şikâyet yoktur ya da hafiftir; akşama doğru göz çevresinde ağrı, alın ve şakak bölgesinde baş ağrısı, gözlerde yanma ve dikkat dağınıklığı ortaya çıkar. Kişi bu şikâyetleri çoğu zaman iş yoğunluğuna ya da uykusuzluğa bağlar.
Astigmat düzeltildiğinde bu şikâyetlerin büyük bölümü ortadan kalkar. Bu nedenle sürekli baş ağrısı ve göz yorgunluğu yakınması olan kişilerde, henüz saptanmamış bir kırma kusuru olup olmadığının araştırılması yerinde olur.
Astigmatta ne zaman hekime başvurulmalı?
Aşağıdaki durumlarda göz muayenesi önerilir:
- Uzak ve yakın görmede bulanıklık, cisimlerin gölgeli görünmesi
- Gözlük numarasının kısa aralıklarla değişmesi
- Gözlükle yeterli netliğin bir türlü sağlanamaması
- Sürekli baş ağrısı ve göz yorgunluğu
- Gece görüşünde belirgin zorlanma, ışıklarda yayılma
- Çocukta okuma güçlüğü, satır atlama, gözleri kısarak bakma
Bunlardan özellikle numaranın hızla değişmesi ve gözlüğe rağmen netleşmeyen görme, korneayı etkileyen bir sorunun işareti olabilir ve kornea topografisiyle değerlendirilmelidir.
Astigmatta kontakt lens seçenekleri
Astigmatı olan kişilerde kontakt lens kullanımı mümkündür; ancak lens seçimi standart lenslerden farklıdır. Astigmatı düzeltmek için tasarlanmış torik lensler kullanılır.
Torik lenslerin diğer lenslerden farkı, gözde belirli bir konumda durmaları gerekmesidir. Astigmat belirli bir eksende düzeltildiği için, lensin göz içinde dönmesi görüntünün bozulmasına yol açar. Bu nedenle torik lensler, gözde sabit kalmayı sağlayan özel tasarımlarla üretilir ve uyum kontrolü önem taşır.
Düzensiz astigmatta ise yumuşak torik lensler yeterli olmayabilir. Bu olgularda gaz geçirgen sert lensler tercih edilir; bu lensler korneanın düzensiz yüzeyi üzerinde düzgün bir optik yüzey oluşturarak net görüş sağlar. Daha ileri durumlarda skleral lensler gündeme gelebilir.
Astigmatta lens seçimi kişiye özeldir ve mutlaka hekim değerlendirmesiyle yapılmalıdır. Yanlış oturan bir lens hem görüntüyü bozar hem de göz yüzeyini zorlar.
Astigmatta sık yapılan yanlışlar
Astigmatla ilgili yaygın bazı yanlış inanışlar tedaviyi aksatabilir:
- Gözlüğü “göz alışmasın” diye düzensiz kullanmak
- Başkasının gözlüğünü kullanmak ya da hazır gözlük satın almak
- Numara değişmediği varsayımıyla kontrolleri atlamak
- Bulanık görmeyi yorgunluğa bağlayıp muayeneyi ertelemek
- Çocukta okuma güçlüğünü ilgisizlik olarak yorumlamak
Bunlar arasında en riskli olanı, hazır ya da başkasına ait gözlük kullanmaktır. Astigmat gözlüğünde eksen kişiye özeldir; yanlış eksenli bir cam net görmeyi engellediği gibi baş ağrısı ve göz yorgunluğunu da artırır.
Astigmat ve gece görüşü
Astigmatın günlük yaşamda en çok hissedildiği durumlardan biri gece görüşüdür. Karanlıkta gözbebeği genişlediği için ışık korneanın daha geniş bir alanından geçer; bu da astigmata bağlı düzensizliğin etkisini artırır.
Sonuçta gece ışıkları etrafında yayılma, kuyruklu görüntüler ve parlama hissi ortaya çıkar. Araç kullananlar bu durumu karşıdan gelen farların rahatsız edici biçimde dağılması olarak tarif eder. Gündüz şikâyeti olmayan kişilerde bile gece belirgin zorlanma yaşanabilir.
Bu nedenle özellikle gece araç kullananlarda astigmatın tam olarak düzeltilmesi önemlidir. Gözlük numarasının ve ekseninin doğru belirlenmesi, gece görüş konforunu belirgin biçimde artırır. Şikâyetler gözlüğe rağmen sürüyorsa, korneanın yapısına yönelik ek değerlendirme yapılmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Erişkinlerde astigmat derecesi çoğunlukla stabil kalır. Ancak korneayı incelten ve biçimini bozan hastalıklarda, özellikle genç yaşta, astigmat hızla artabilir. Kısa aralıklarla değişen ve gözlükle bir türlü netleşmeyen astigmat bu açıdan önemli bir uyarı işaretidir ve kornea topografisi ile değerlendirilmelidir.
Düzenli astigmatta silindirik gözlük camları görüntüyü büyük ölçüde netleştirir. Ancak korneadaki bozukluğun düzensiz olduğu durumlarda gözlük yetersiz kalabilir; bu olgularda gaz geçirgen sert ya da skleral lensler gündeme gelir. Hangi yöntemin uygun olduğunu muayene ve kornea topografisi belirler.
Astigmat genellikle doğuştan var olan ve kalıtsal özellik gösteren bir kırma kusurudur; ailede öykü bulunması olasılığı artırır. Bununla birlikte travma, enfeksiyon ve korneayı incelten hastalıklar sonucu sonradan da gelişebilir. Ailede öykü varsa çocukların düzenli göz muayenesi daha da önem kazanır.
Uygunluk kriterlerini karşılayan kişilerde lazerle düzeltme, astigmat için kalıcı bir çözüm sağlayabilir. Katarakt cerrahisi gündemdeyse torik göz içi mercekle astigmat aynı işlemde düzeltilebilir. Ancak her göz bu işlemlere uygun değildir; karar ayrıntılı muayene ve kornea ölçümlerinden sonra verilir.
Evet, hekimin önerdiği şekilde düzenli kullanılmalıdır. Gözlüğü arada çıkarıp gözü dinlendirmek diye bir yöntem yoktur; tersine, doğru numaralı gözlük gözün odaklama çabasını azaltarak onu dinlendirir. Düzensiz kullanım baş ağrısı ve göz yorgunluğunun sürmesine, çocuklarda ise göz tembelliği riskine yol açabilir.
