Gözde uçuşan siyah noktalar (uçuşan cisimler), görüş alanında süzülen nokta, iplik, halka ya da örümcek ağı biçimindeki gölgelerdir. Özellikle açık renkli bir duvara, gökyüzüne veya beyaz bir ekrana bakarken fark edilirler. Göz hareket ettikçe yer değiştirir, üzerlerine odaklanılmaya çalışıldığında ise kaçar gibi görünürler.
Uçuşan cisimler son derece yaygındır ve çoğu zaman zararsızdır. ABD Ulusal Göz Enstitüsü’ne (NEI) göre yaşlandıkça neredeyse herkeste uçuşan cisimler ortaya çıkar. Ancak aniden başlayan ya da sayısı birden artan uçuşan noktalar, retinada bir yırtığın habercisi olabilir. Bu nedenle hangi durumun zararsız, hangisinin acil olduğunu bilmek önemlidir.
Gözde uçuşan cisimler nedir?
Gözde uçuşan cisimler, gözün içini dolduran jöle kıvamındaki saydam sıvıda (vitreus) oluşan küçük kümelenmelerin retinaya düşürdüğü gölgelerdir. Yani görülen şey gözün önündeki bir leke değil, gözün içindeki bu kümelerin retinaya yansıyan gölgesidir.
Vitreus, gözün iç hacminin yaklaşık üçte ikisini doldurur ve gençlikte berrak, yoğun bir yapıdadır. Yaş ilerledikçe sıvılaşır, içindeki ince lifler bir araya toplanır ve küçük kümeler oluşturur. Bu kümeler ışığın yolunu kısmen kesince retinada hareketli gölgeler belirir.
Uçuşan cisimler bulanık, şeffaf ya da koyu görünebilir. Sayıları ve biçimleri kişiden kişiye değişir. Parlak ortamlarda daha belirgin, loş ortamlarda ise daha silik görülürler.
Gözde uçuşan siyah noktalar neden olur?
Gözde uçuşan siyah noktaların en sık nedeni, yaşla birlikte vitreusta meydana gelen doğal değişikliklerdir. Daha seyrek olarak göz içinde kanama, iltihap ya da retina yırtığı gibi tedavi gerektiren durumlar da uçuşan cisimlere yol açabilir.
Başlıca nedenler şunlardır:
- Yaşa bağlı vitreus değişiklikleri: Ellili yaşlardan sonra belirginleşen sıvılaşma ve kümeleşme.
- Arka vitreus dekolmanı: Vitreusun retinadan ayrılması; aşağıda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.
- Miyopi: Göz küresi uzun olduğu için vitreus değişiklikleri daha erken yaşlarda başlayabilir.
- Göz ameliyatları: Katarakt ameliyatı gibi göz içi ameliyatlardan sonra uçuşan cisimler daha belirgin hâle gelebilir.
- Göz içinde kanama: Şeker hastalığına bağlı retina hastalığı veya damar tıkanıklıkları vitreusa kanamaya yol açabilir.
- Göz içi iltihap: Üveit gibi iltihaplı durumlarda vitreusa geçen hücreler uçuşan noktalar olarak görülebilir.
- Retina yırtığı: Yırtılma sırasında vitreusa geçen pigment ya da kan, aniden çok sayıda nokta görülmesine yol açar.
Miyopisi olan gençlerde uçuşan cisimler daha sık görülür; bu durum gözün yapısıyla ilgilidir. Göz küresinin uzunluğunun retinaya etkisini miyopi yazımızda ele aldık. Şekere bağlı göz içi kanamalar için diyabetik retinopati, göz içi iltihap için de üveit yazılarımıza göz atabilirsiniz.
Arka vitreus dekolmanı nedir?
Arka vitreus dekolmanı, yaşla birlikte sıvılaşan vitreusun retinanın yüzeyinden ayrılmasıdır. Çoğunlukla ellili ve altmışlı yaşlarda ortaya çıkar ve uçuşan cisimlerin aniden artmasının en sık nedenidir.
Bu ayrılma sırasında vitreus retinayı çektiği için ışık çakmaları ya da şimşek çakar gibi parıltılar görülebilir. Çoğu insanda süreç zararsız biçimde tamamlanır. Ancak vitreus retinaya sıkı yapıştığı bir noktada retinayı yırtabilir.
JAMA dergisinde yayımlanan ve 17 çalışmayı bir araya getiren bir değerlendirme bu riski sayıyla ortaya koyar. Ani başlayan uçuşan cisim ve ışık çakmasıyla başvuran, arka vitreus dekolmanı saptanan hastaların yaklaşık %14’ünde retina yırtığı bulunmaktadır. Bu nedenle uçuşan cisimlerdeki ani artış, şikâyetler hafif olsa bile göz muayenesi gerektirir.
Uçuşan cisimler ne zaman tehlikelidir?
Uçuşan cisimler aniden başladığında, sayısı birdenbire arttığında ya da ışık çakmaları ve görüş alanında perde inmesiyle birlikte görüldüğünde tehlikeli olabilir. Bu belirtiler retina yırtığının veya retina dekolmanının işareti olabilir.
NEI de retina yırtığı ve dekolmanının acil bir durum olabileceğini vurgular. Aşağıdaki belirtilerden biri varsa aynı gün göz muayenesi yapılmalıdır:
- Bir anda çok sayıda yeni uçuşan nokta görülmesi, “is serpilmiş gibi” bir görüntü,
- Işık çakmaları ya da şimşek çakar gibi parıltılar,
- Görüş alanının bir kenarından yayılan gölge veya perde,
- Görmede ani bulanıklaşma ya da azalma.
Erken fark edilen retina yırtıkları çoğu zaman lazerle tedavi edilerek dekolmana ilerlemeden önlenebilir. Tedavinin nasıl yapıldığını ve retina dekolmanının belirtileri ile seyrini ayrı bir yazıda ayrıntılı olarak anlattık. Gece ya da hafta sonu ortaya çıkan bu tür şikâyetlerde acil göz hizmetlerine başvurabilirsiniz.
Aşağıdaki tablo, uçuşan cisimlerin hangi özelliklerinin genellikle zararsız, hangilerinin ise muayene gerektiren bir duruma işaret ettiğini özetler:
| Özellik | Genellikle zararsız | Gecikmeden muayene gerektirir |
|---|---|---|
| Başlangıç | Aylardır ya da yıllardır var, yavaş değişiyor | Aniden başladı veya birden arttı |
| Sayı ve görünüm | Az sayıda, tanıdık şekilde | Bir anda çok sayıda, is serpilmiş gibi |
| Eşlik eden belirti | Yok | Işık çakması, perde veya gölge |
| Görme | Net, değişmemiş | Bulanıklaşma ya da azalma |
Uçuşan cisimler ile ışık çakması arasındaki fark nedir?
Uçuşan cisimler görüş alanında süzülen gölgelerdir; ışık çakmaları ise karanlıkta bile görülebilen kısa parıltılardır. Işık çakmaları, vitreusun retinayı mekanik olarak çekmesi sonucu ortaya çıkar ve çoğunlukla göz hareketiyle tetiklenir.
Migrende görülen ışıklı belirtiler bundan farklıdır. Migren aurasında genellikle iki gözü birden etkileyen, zikzak biçimli ve parlak çizgiler görülür. Bu görüntü çoğunlukla 20–30 dakika içinde yavaşça yayılarak kaybolur ve sonrasında baş ağrısı başlayabilir. Retinaya bağlı ışık çakmaları ise saniyeler sürer, tek gözde olur ve tekrarlayabilir. Ayrımı yapmak her zaman kolay olmadığı için yeni başlayan ışıklı belirtilerde önce göz muayenesi yapılması uygundur.
Kimlerde uçuşan cisimler daha sık görülür?
Uçuşan cisimler her yaşta görülebilir; ancak bazı gruplarda hem daha sık ortaya çıkar hem de retina yırtığı açısından daha dikkatli olunmasını gerektirir.
- 50 yaş üstündekiler,
- Miyopisi olanlar, özellikle yüksek miyopiler,
- Katarakt ya da başka bir göz içi ameliyatı geçirmiş olanlar,
- Göze darbe almış olanlar,
- Daha önce bir gözünde retina dekolmanı geçirmiş olanlar ya da ailesinde retina dekolmanı bulunanlar,
- Şeker hastalığına bağlı retina tutulumu olanlar.
Bu gruplardaki kişilerin uçuşan cisimlerdeki ani değişikliklere karşı daha dikkatli olması ve göz muayenelerini düzenli yaptırması önerilir.
Uçuşan cisimler için hangi muayeneler yapılır?
Uçuşan cisimlerin nedeni, göz bebeği damlayla büyütülerek yapılan retina muayenesiyle anlaşılır. Bu muayenede retinanın kenar bölümleri de dahil olmak üzere tüm yüzeyi incelenir.
Göz içinde kanama ya da yoğun bulanıklık nedeniyle retina net görülemiyorsa göz ultrasonu yapılabilir. Arka vitreus dekolmanı saptanan bazı hastalarda, ilk muayenede yırtık görülmese bile birkaç hafta sonra kontrol muayenesi önerilir. Çünkü yırtık, ayrılma sürecinin ilerleyen günlerinde de oluşabilir. Retinayı etkileyen hastalıkların tanı ve tedavisi hakkında retina hastalıkları sayfamızdan bilgi alabilirsiniz.
Gözde uçuşan cisimler nasıl geçer?
Yaşa bağlı uçuşan cisimlerin çoğu tedavi gerektirmez ve zamanla daha az fark edilir hâle gelir. Kümeler göz içinde aşağıya doğru çökebilir; beyin de bu gölgelere uyum sağlayarak onları zamanla görmezden gelmeye başlar. Bu uyum genellikle haftalar ile aylar içinde gerçekleşir.
Görmeyi belirgin biçimde bozan ve yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen seyrek durumlarda, vitreusun ameliyatla alınması (vitrektomi) gündeme gelebilir. Ancak her göz ameliyatı gibi vitrektominin de riskleri vardır. Bu nedenle yalnızca uçuşan cisimlerin günlük yaşamı gerçekten kısıtladığı seçilmiş hastalarda düşünülür.
Uçuşan cisimlere iltihap, kanama ya da yırtık gibi bir hastalık neden oluyorsa tedavi o hastalığa yöneliktir.
Uçuşan cisimler damla veya ilaçla tedavi edilir mi?
Gözde uçuşan cisimleri eriten ya da yok eden, etkinliği kanıtlanmış bir göz damlası veya ilaç bulunmamaktadır. NEI’nin uçuşan cisimlerle ilgili bilgilendirmesinde de tedavi seçenekleri arasında damla yer almaz.
Hastaların en sık sorduğu konulardan biri, piyasada “uçuşan cisimlere iyi gelir” diye önerilen damla ve takviyelerdir. Bu ürünlerin uçuşan cisimleri ortadan kaldırdığını gösteren güvenilir bir kanıt yoktur. Uçuşan cisimlerdeki azalma çoğu zaman ürünün değil, zamanla gelişen doğal uyumun sonucudur. Kendi kendine kullanılan damlalar ise asıl nedenin gözden kaçmasına yol açabilir.
Uçuşan cisimlerle günlük yaşam nasıl kolaylaşır?
Zararsız olduğu anlaşılan uçuşan cisimler, bazı basit alışkanlıklarla daha az rahatsız edici hâle getirilebilir. Bu öneriler cisimleri yok etmez, ancak fark edilmelerini azaltabilir.
- Uçuşan bir nokta görüşü kapattığında gözleri hızlıca yukarı ve aşağı hareket ettirmek, kümenin yer değiştirmesini sağlayabilir.
- Bilgisayar ve telefonda koyu tema kullanmak, beyaz arka planlarda belirginleşen gölgeleri azaltır.
- Güneşli havalarda güneş gözlüğü takmak, parlak ışıkta artan rahatsızlığı hafifletir.
- Uçuşan cisimlerin sayısında, biçiminde veya eşlik eden belirtilerde ani bir değişiklik olursa beklemeden göz hekimine başvurmak.
Katarakt ameliyatı sonrası dönemde uçuşan cisimlerin belirginleşmesi sık görülür. Bu dönemde dikkat edilmesi gereken belirtiler katarakt ameliyatı sonrası rehberimizde anlatılmıştır.
Sık Sorulan Sorular
Yaşa bağlı uçuşan cisimlerin çoğu tamamen kaybolmasa da zamanla belirgin biçimde azalır. Kümeler göz içinde aşağıya doğru çöker ve beyin bu gölgelere uyum sağlar. Bu süreç haftalar ile aylar sürebilir. Ancak yeni başlayan ya da aniden artan uçuşan cisimler kendiliğinden geçmesi beklenmeden mutlaka muayene edilmelidir.
Yaşa bağlı uçuşan cisimler tek başına körlüğe yol açmaz. Ancak aynı belirti, retina yırtığı ve dekolmanı gibi görmeyi tehdit eden durumların ilk işareti olabilir. Bu durumlar erken fark edildiğinde çoğu zaman başarıyla tedavi edilir. Bu nedenle ani başlayan uçuşan noktalar ve ışık çakmaları hafife alınmamalıdır.
Stresin uçuşan cisimlere doğrudan yol açtığı gösterilmemiştir. Uçuşan cisimler gözün içindeki yapısal değişikliklerden kaynaklanır. Bununla birlikte yorgunluk ve kaygılı dönemlerde kişi var olan uçuşan noktaları daha sık fark edebilir. Şikâyetin stresle ilişkili olduğunu düşünmeden önce göz muayenesiyle başka bir neden olup olmadığına bakılmalıdır.
Gözde uçuşan cisimler için ilk başvurulacak bölüm göz hastalıklarıdır. Tanı, göz bebeği büyütülerek yapılan retina muayenesiyle konur. Migrende görülen ve dakikalar içinde geçen zikzak biçimli parlak çizgiler ise farklı bir durumdur ve nöroloji tarafından değerlendirilir. Ayrımı yapmak için önce göz muayenesi yapılması uygundur.
Gençlerde de uçuşan cisimler görülebilir ve çoğu zaman zararsızdır. Özellikle miyopisi olan kişilerde vitreus değişiklikleri daha erken yaşta başladığı için daha sık fark edilir. Bununla birlikte ilk kez fark edilen uçuşan noktalar her yaşta bir kez muayene edilmelidir. Miyopisi yüksek olanlarda retina kontrolleri ayrıca önemlidir.
Uçuşan cisimlere ışık çakmalarının eşlik etmesi, vitreusun retinayı çektiğini gösterebilir ve aynı gün göz muayenesi gerektirir. Bu belirtiler çoğunlukla arka vitreus dekolmanına bağlıdır; ancak bir bölümünde retina yırtığı bulunur. Yırtık erken dönemde bulunursa genellikle lazerle tedavi edilir ve retina dekolmanının önüne geçilebilir.
Göz yorgunluğu uçuşan cisimlere yol açmaz; ancak yorgun gözde ve parlak ekranlara uzun süre bakıldığında var olan uçuşan noktalar daha belirgin hissedilebilir. Uçuşan cisimlerin nedeni gözün içindeki vitreustur. Bu nedenle yorgunlukla geçiştirilmeden, özellikle yeni başladıysa, nedeni bir göz muayenesiyle aydınlatılmalıdır.
Evet, uçuşan cisimler iki gözde de görülebilir; ancak çoğu zaman bir gözde daha belirgindir. Arka vitreus dekolmanı da genellikle önce bir gözde gelişir ve diğer gözde yıllar içinde ortaya çıkabilir. Bir gözde ani başlayan uçuşan cisimler fark edildiğinde, diğer gözdeki benzer belirtilere karşı da dikkatli olmak gerekir.
